Ընթրիքի ժամին Երևանում որևէ դուռ թակեք, և սոված չեք հեռանա։ Մինչ վերարկուն կհանեք, սեղանին արդեն ևս մեկ ափսե են դնում։ Հայտնվում է լավաշի կույտը, հետո սպիտակ պանիրը, կանաչու փունջը և շիշը։ Խնջույքի սեղանը պետք է մի փոքր ավելի լի երևա, քան անհրաժեշտ է։
Խմո՞ւմ են արդյոք հայերը
Այո, և շատ վաղուց։ Հայաստանը քրիստոնյա երկիր է, և ալկոհոլի կրոնական արգելք այստեղ չկա։ Վայոց ձորի Արենի-1 քարանձավում հնագետները գտել են կավե հնձան, խմորման աման և պահեստային կարասներ, որոնք թվագրվում են մոտ մ.թ.ա. 4100–4000 թվականներով, այսինքն՝ մոտ 6100 տարի առաջ։ 2011 թվականին Journal of Archaeological Science ամսագրում հրապարակված քիմիական վերլուծությունը անոթներում գինու հետքեր է հայտնաբերել։
Հայաստանում հիմնականում խմում են սեղանի շուրջ՝ ուտելիս, կենացների ներքո, ընտանիքի ու հյուրերի հետ։ Ալկոհոլը վաճառվում է միայն 18 տարին լրացածներին։ Շատ հայեր քիչ են խմում կամ ընդհանրապես չեն խմում, իսկ Repat Armenia-ի ուղեցույցը նոր տեղափոխվածներին պարզ գրում է. եթե հրաժարվեք, տեղացիները կհարգեն ձեր ընտրությունը։
Թվերը հաստատում են դա։ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության գնահատմամբ՝ Հայաստանում 15 տարեկանից բարձր մարդը տարեկան խմում է մոտ 4,3 լիտր մաքուր ալկոհոլ (2020 թ.)։ Սա Եվրամիության միջինի՝ մոտ 10,2 լիտրի կեսից էլ քիչ է, և պակաս է, քան Ֆրանսիայում (10,3) ու Գերմանիայում (11,8)։ Աղբյուրը՝ ԱՀԿ տվյալները Our World in Data-ում։
Նախ՝ հյուրը
Հյուրասիրությամբ այստեղ հպարտանում են։ Թամարա Խաչատրյանը EVN Report-ում (2025 թ. դեկտեմբեր) Ամանորի այցելությունների մասին գրում է, որ հյուրին վերաբերվում են որպես սրբության, և սեղանի շուրջ բոլորը հետևում են, որ նա կուշտ լինի։ Ամանորյա ամբողջ շաբաթը առանց հրավերի գնում են բարեկամների ու ընկերների տուն՝ սկսելով ընտանիքի ավագ տղամարդու տնից, և այցելությունները շարունակվում են մինչև հունվարի 6-ը։
Հյուրի համար սա նշանակում է, որ ձեզ ավելին կառաջարկեն, քան կկարողանաք ուտել։ Հյուր գնալիս ընդունված է փոքր նվեր տանել՝ շոկոլադ, աղանդեր կամ գինի։ Իսկ հրավիրված ընթրիքի համար վճարելու փորձը կարող է նեղացնել։ BBC Travel-ի լրագրող Բեն Լերվիլը մի անգամ փորձել է և այնպիսի խիստ մերժման է հանդիպել, որ անմիջապես հանձնվել է։
Ինչ կա սեղանին
Առաջինը լավաշն է։ Բարակ ցորենի հացը կպցնում են կավե թոնրի պատին, և այն թխվում է մեկ րոպեից էլ քիչ ժամանակում։ 2014 թվականին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն լավաշի պատրաստումը ներառեց ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ցանկում՝ նշելով, որ հարսանիքին այն դնում են նորապսակների ուսերին՝ պտղաբերության և առատության համար։
Նրա շուրջը թարմ կանաչին է, որն ուտում են առանձին և պանրի հետ փաթաթում լավաշի մեջ, և պանիրը, որն ավանդաբար կերել են ամեն օր։ Տոլման խաղողի տերևով, կաղամբով կամ ամառային բանջարեղենով լցոնված ճաշատեսակ է։ Խորովածը կրակի վրա պատրաստվող հայկական միսն է, սովորաբար խոզի, երբեմն գառան, և ամռանը հաճախ սեղանի կենտրոնում է։ Մնացածը կախված է օրացույցից. Խթումին՝ ձուկ, չամիչով փլավ և նվիկ, իսկ հարիսան՝ ցորենից ու մսից երկար եփվող շիլան, ավանդաբար եփում էին տոն օրերին՝ ընդհանուր կաթսաներում։
Ինչ և երբ են խմում հայերը
| Խմիչք | Ինչ է | Երբ է հայտնվում |
|---|---|---|
| Գինի | Երկրի ամենահին խմիչքը. Վայոց ձորի Արենի խաղողից կարմիր գինիներ | Ուտելիս, Խթումին՝ կարմիր գինի |
| Օղի | Մրգային թորած խմիչք, հաճախ տնական՝ թթի, ծիրանի, հոնի. ասում են նաև արաղ | Հյուրին առաջարկում են մուտքի պահին և խմում փոքր բաժակներով՝ ուտելիքի հետ |
| Կոնյակ | Խաղողից թորված և կաղնու տակառում հնեցված խմիչք | Կենացների ժամանակ՝ ուտելիս |
| Թան | Մածուն կամ յոգուրտ՝ ջրով և աղով | Ամռանը, ուտելիքի կողքին |
| «Ջերմուկ» | Ջերմուկ առողջարանային քաղաքի բնական գազավորված հանքային ջուր, շշալցվում է 1951 թվականից | Սեղանին ամբողջ երեկո |
| Սուրճ | Թունդ, եփված փոքր սրճեփում, առանց կաթի | Հաճախ խնջույքի վերջում, երբեմն գաթայի կամ փախլավայի հետ |
Վերջին դարում սեղանը փոխվել է։ Բենջամին Քեմփերը Smithsonian Magazine-ում (2018) գրում է, որ ռուսական և խորհրդային իշխանության օրոք շատ խնջույքներում գինու տեղը զբաղեցրին օղին և կոնյակը։ Այսօր տեղական գինին վերադառնում է սեղան։
Կոնյակը հայկական սեղանին
Խնջույքին կոնյակը սովորաբար ուղեկցում է կենացներին. լցնում են քիչ-քիչ և խմում կումերով, ոչ թե մեկ ումպով։ Հնեցված կոնյակը հարմար է նաև երեկոյի վերջին, երբ ափսեները հավաքված են և սուրճն են բերում՝ չրերի, ընկույզի կամ քաղցրի հետ։ Ինչ մատուցել դրա հետ, պատմել ենք ինչով մատուցել հայկական կոնյակը հոդվածում։
Հնեցված կոնյակն ավելի լավ է բացվում սենյակային ջերմաստիճանում, առանց սառույցի, կակաչաձև բաժակով, ոչ թե ըմպանակով. մանրամասները՝ ինչպես խմել հայկական կոնյակը հոդվածում։ TUFF XO-ն 20 տարի հնեցված է կովկասյան կաղնու մեջ, իսկ նրա խցանը, ձեռքով կտրված հայկական հրաբխային տուֆից, հաճախ մնում է դարակին՝ երեկոյից շատ անց։
Կարճ՝ կենացների մասին
Մեծ սեղանն ունենում է թամադա կամ սեղանապետ, որը որոշում է՝ ով և երբ է խոսում։ Խմում են տանտերերի և հյուրերի, ավագների, երեխաների և հեռացածների կենացը, իսկ օջախի կենացը, ըստ Smithsonian Magazine-ի, սովորաբար վերջինն է։ Հյուրին բավական է ամեն կենացին մեկ կում անել։ Կենացների կարգը, հայերեն արտահայտությունները և պատրաստի կենացները ներկայացնում ենք հայկական կենացների և թամադայի մասին առանձին հոդվածում։
Ինչպես պահել իրեն հյուրը
- Համտեսեք գոնե մի քիչ այն, ինչ առաջարկում են։ Repat Armenia-ն նշում է, որ ուղղակի մերժումը անհարմար է թվում, իսկ նույնիսկ փոքր բաժինը կգնահատեն։
- Մի շտապեք։ Տանտերերը անընդհատ լցնում են (BBC Travel-ի Բեն Լերվիլը նկատել է, որ իր բաժակը երկար դատարկ չէր մնում), ուստի խմեք կումերով, ոչ թե մինչև վերջ։
- Չխմելը նորմալ է։ Ասեք սկզբից և խնդրեք հյութ, թան կամ «Ջերմուկ». կենացները միևնույնն է ձեզ էլ կներառեն։
- Սեղանի շուրջ տարիքը կարևոր է. ավագների կենացը խմում են երեխաներից առաջ, իսկ հյուրին հաճախ նստեցնում են պատվավոր տեղերից մեկում։
- Երևանում և գյուղում սովորույթները տարբեր են։ Քեմփերը գրում է, որ ավանդական համայնքներում կանայք ժամանակին ծիսական խնջույքներին առանձին էին ուտում. այսօր նրանց ավելի ու ավելի հաճախ են առաջարկում իրենք լինել թամադա։
- Եթե ղեկին եք, ընդհանրապես մի խմեք։
Առիթներ
Հարսանիքը մեծ խնջույք է՝ լավաշը նորապսակների ուսերին և թամադան սեղանի գլխին։ Ամանորը դառնում է այցելությունների շաբաթ և հասնում է Սուրբ Ծննդին՝ հունվարի 6-ին, հունվարի 5-ի թեթև Խթումի ընթրիքից հետո (տե՛ս Հայկական Սուրբ Ծնունդ)։ Վարդավառը նշում են Զատկից 98 օր անց՝ Պայծառակերպության տոնին. ամառային օր է, երբ փողոցներում դույլերով ջուր են լցնում իրար վրա։
Սուգն իր սեղանն ունի։ Թաղումից հետո ընտանիքը հոգեճաշ է կազմակերպում և այն կրկնում քառասունքին։ Դա լուռ սեղան է. ըստ Eurasia Travel-ի, երբեմն հանգուցյալի համար դատարկ տեղ և ափսե են թողնում։
Հարցեր և պատասխաններ
Խմո՞ւմ են արդյոք հայերը ալկոհոլ
Այո։ Հայաստանը քրիստոնյա երկիր է, և գինի այստեղ պատրաստում են մոտ 6100 տարի։ Խմում են հիմնականում սեղանի շուրջ՝ ուտելիքի և կենացների հետ, և շատերը քիչ են խմում կամ չեն խմում։
Ո՞րն է Հայաստանի ազգային խմիչքը
Մեկը չկա։ Գինին ամենահինն է, կոնյակը լավ ճանաչում են արտասահմանում, իսկ օղին՝ թթից կամ ծիրանից տնական թորածը, շատ տանտերեր հյուրին առաջարկում են հենց մուտքի պահին։
Անքաղաքավարի՞ է հրաժարվել խմիչքից Հայաստանում
Ամեն ինչից միանգամից հրաժարվելը անհարմար է թվում, ուստի մի կում արեք կամ սկզբից ասեք, որ չեք խմում։ Տանտերերը դա հարգում են, իսկ հյութով կամ ջրով բաժակը կարելի է բարձրացնել բոլորի հետ։
Ի՞նչ է օղին
Մրգերից կամ հատապտուղներից թորված թափանցիկ թունդ խմիչք, հաճախ տնական՝ թթի, ծիրանի, հոնի։ Այն թունդ է, ուստի լցնում են փոքր բաժակներով և խմում ուտելիքի հետ։
Ինչով մատուցել հայկական կոնյակը · Ինչպես խմել հայկական կոնյակը · TUFF հավաքածու
Կարդացեք նաև: Ինչ տանել Հայաստանից. 9 նվեր Երևանից և ոչ միայն · Հայկական կոնյակի գները. որքան արժե շիշը և ինչու
